• Search form

20.11.2017 | 23:32

Umetnička baština Srba na Kosovu - zreo srednji vek

Umetnička baština Srba na Kosovu - zreo srednji vek

Umetnička baština Srba na Kosovu i Metohiji u doba zrelog srednjeg veka bila je pod uticajem različitih stilova sa zapada i istoka hrišćanskog sveta – u oblasti arhitekture, dok je u slikarstvu bio dominantan vizantijski stil bez obzira na to kako su građene crkve.

Prof. dr Dragan Vojvodić sa Odeljenja za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu, jedan od autora izložbe “Srpsko umetničko nasleđe na Kosovu i Metohiji. Identitet, značaj, ugroženost” u Galeriji SANU, održao je u pratećem programu predavanje o istoriji stvaranja umetničke baštine Srba na Kosovu u doba zrelog srednjeg veka (1322- 1455), ukazujući na uspon i pad političke i ekonomske moći države, a time i ktitorske delatnosti i umetničkog stvaralaštva.

Pravci političkog i kulturnog razvoja, određeni u vreme kralja Milutina (1282-1321), bili su osnova razvoja srpske države i crkve i u decenijama posle njegove vladavine. Najpre su u doba kralja Stefana Dečanskog (1321-1331) odbranjene tekovine Milutinovih osvajanja da bi u vreme kralja i cara Stefana Dušana (1331-1355) državna teritorija bila znatno proširena – pod vlast Nemanjića potpale su prostrane oblasti Vizantijskog carstva, a područje Kosova i Metohije našlo se u samom središtu tako uvećane države, postavši svojevrsna raskrnica privrednog, političkog i kulturnog saobraćaja između različitih istorijskih oblasti sa samosvojnim tradicijama. Osim na novoosvojenim teritorijama na jugu, umetnički osoben život odvijao se i u starimn raškim oblastima na severu, kao i na pomorju, tj. uz Jadransko more na zapadu. Posebna veza sa Makedonijom, Tesarijom i Epirom, uz izmenjene srpsko-vizantijske odnose, postavljene na suštinski novim temeljima, doprinosila je sa jedne strane sve ubrzanijem uplivu romejskih običaja u kulturi na srpsku sredinu. Sa druge strane, kako je ukazao Vojvodić, iz pomorskih predela stizali su jaki umetnički uticaji rimokatoličke zapadne Evrope, dok su stare raške oblasti zračile osveštalim nemanjićkim kulturnim, državnim i crkvenim tradicijama.

Preko područja Kosova vodile su važne saobraćajnice koje su povezivale te raznolike istorijske regione. Svi ti uticaji najsnažnije su se sučeljavali upravo na Kosovu kao istinskom duhovnom i političkom čvorištu, obeleženog intenzivnom kulturom razmenom i preplitanjem iskustava.

Rast ekonomske moći nije davao zamah samo ktitorskoj delatnosti vladara i crkvenih dostojanstvenika, već kao sve značajniji zadužbinari na istorijsku pozornicu stupaju predstavnici vlastele i građanstva, naročito na kosmopolitskom Novom Brdu i u Prizrenu.

Ktitorski natpis vlastelina Dabiživa, Bogorodičina crkva u Vaganešu kod Novog Brda, sredina XIV veka, kopija

Umetničko stvaralaštvo dobija izuzetan zamah u čitavoj državi, a ukupna kulturna produkcija u Srbiji raste kao nikada do tada. U drugoj četvrtini XIV stoleća nastale su upravo na Kosovu najmonumentalnije i najraskošnije spomeničke celine srpske srednjovekovne umetnosti. Kao plod osobenih potreba i stvaralačkih traganja sredine koja ih je iznedrila, ona su predstavljala i izuzetna samosvojna i vredna dela koja su bitno uticala na potonji razvoj srpske umetnosti i ostala trajan identitetski temelj srpske kulture uopšte, naveo je Vojvodić.

Posle širokog prodora vizantijskih graditeljskih koncepcija u srpsku arhitekturu tokom prve dve decenije XIV veka, na Kosovu dolazi do izvesne umetničke reakcije na taj prodor. U vreme Stefana Dečanskog, Dušana i Uroša postaju znatno vidljiviji snažni uticaji raškog graditeljstva. Katkad u potpunosti obeležavaju novopodignute građevine, a katkad se prepliću sa vizantijskom graditeljskom tradicijom.

Odluka kralja Stefana Dečanskog da Pantokratorov hram u Dečanima izgradi uz potpuno oslanjanje na raške koncepcije programski je povezana sa grobnom namernom te crkve. Poput kralja Milutina, njegov sin i naslednik posegao je u osnovi za modelom koji je uobličio još rodonačelnik dinastije Sveti Simeon Nemanja u Studenici. Najneposrednija veza Dečana sa Studenicom ogleda se u činjenici da je dečanska oltarska trifora bogato ukrašena reljefima dosledno ponovila rešenja iz Studenice. U samom planu višebrodnog dečanskog zdanja stara iskustva raškog graditeljstva razvijena su i dovedena do novog izraza, uz primenu najsloženijih rešenja romanogotičke arhitekture srpskog Pomorja.

Krštenje Hristovo, crkva Hrista Pantokratora u manastiru Dečani, luneta juznog portala, 1334/1335, kopija

U vreme podizanja Dečana nastavljeno je proširivanje kompleksa crkava u Peći.

Arhiepiskop Danilo II (1324-1337) izgradio je na južnoj strani hramove Bogorodice Odigitrije i Svetog Nikole, a na zapadu veliku otvorenu pripratu s kulom zvonarom. Odigitrijin hram ima vizantijski plan razvijenog upisanog krsta s kupolom. Svi kameni okviri njegovih prozorskih otvora i portala, kao i ikonostas, isklesani su, međutim, u romaničkom i gotskom stilu. Reč je o neorganskom utiskivanju romanogotskog skulpturalnog ukrasa u vizantijskko arhitektonsko tkivo.

S druge strane, kako je naveo Vojvodić, na Kosovu i Metohiji može se pratiti delatnost nekoliko graditeljskih tajfi koje su u prvoj polovini XIV veka primenjivale vizantijske zidarske tehnike.

U arhiteklturi Svetih arhanđela kod Prizrena, grobnog hrama cara Dušana, ostvarena je temeljna organska sinteza dvaju raznorodnih graditeljskih izraza. Monumentalno zdanje vizantijskog plana razvijenog upisanog krsta bilo je spolja oplaćeno uglačanim kamenom i raskošno ukrašeno romanogotičkom skulpturom. Kao i Dečani, i Sveti arhanđeli su osobeno delo, kakvo je moglo nastati samo u srpskoj sredini.

Za razliku od arhitekture, srpsko slikarstvo u zrelo srednjovekovno doba, tj. u XIV i XV veku na Kosovu, nisu odlikovali sučeljavanje i sintetisanje stilskih izraza poteklih sa suprotnih strana - istoka i zapada hrišćanskog sveta. Kako god da su građene crkve na Kosovu i Metohiji, oslikavane su u vizantijskom duhu. Ipak, u okvirima vizantijskog slikarskog izraza došlo je do izvesne stilske dihotomije.

Razvoj klasicističkog živopisa, započet u vreme kralja Milutina, nastavljen je i za vreme njegovih naslednika. Samo retki slikari, međutim, poput zografa Jovana u Svetom Dimitriju u Peći ili živopisca zapadnog dela naosa u Dečanima, stvaraju vrhunska klasicistička dela. Prilično dobri majstori klasicisti, kako je naveo Vojvodić, radili su i u Pećkoj patrijaršiji (oko 1332), većem delu naosa Dečana (1339-1347/1348), u Svetim arhanđelima kod Prizrena. No, freske Svetog Nikole Tutićevog i prvog sloja Svetog Spasa u Prizrenu, Bogorodice Odigitrije u Peći i neke druge, izveli su prosečni zografi. U njihovom slikarstvu sadržaj dobija prevagu nad shematizovanom i često praznom formom.

Kao odgovor na pseudoklasicizam i piktoralnu suvoću, pojavljuje se slikarstvo ekspresionističkog izraza (priprata Dečana, zapadni luk u Svetim apostolima u Peći, ckrva Vavedenja u Lipljanu, Sveti Petar u Unjemiru…). Njegovi predstavnici teže izražajnosti koja se postiže deformacijom formi izvedenih dinamičnim, nervoznim crtežom naglo svijenih ili oštro lomljenih linija. Figure su izvijene u snažnim i neprirodnim pokretima. Njihovi neklasični likovi koso uvučenih čela, isturenih noseva, sa dubokim podočnjacima i užarenim pogledima, zrače unutrašnjom snagom ili pak sagorevaju u krajnje duševnoj ponesenosti. Ritmici i dramatici slike znatno doprinose  izraženi kontrasti svetla i senke.

Klasicističko slikarstvo i ekspresionističko postojali su uporedo tokom više decenija u srpskoj umetnosti, a njihove crte prepliću se katkad na istom delu (ikone dečanskih oltarskih pregrada iz 1334-1339).

Bogaćenje tematskih programa slikarstva dostiglo je vrhunac u vreme Stefana Dušana. U Dečanima, tematski najbogatijoj srednjovekovnoj slikarskoj celini sačuvanoj u istočnohrišćanskom svetu, širenje tematike živopisa doseglo je do svojevrsnog enciklopedizma. Staro srpsko slikarstvo oduvek je ispoljavalo najizrazitije osobenosti u predstavljanju ličnosti i događaja iz nacionalne istorije zarad trumačenja ideologije srpske države i cerkve. Na Kosovu i Metohjiji, gde su se tokom XIV stoleća nalazila njihova sedišta, ta tematika bila je veoma zastupljena. Sačuvano je mnoštvo istorijskih portreta i kompozicija, među kojima su i predstave loze Nemanjića – nakon gračaničke, i u Peći i u Dečanima.

Kriza koja je nakon stupanja na tron cara Uroša (1355-1371) zahvatila srpsku državu odrazila se i na umetnost. Izgradnja crkava i njihovo oslikavanje gube zamah, a ulogu glavnih zadužbinara preuzimaju plemstvo i građanstvo. Neke ranije sagrađene vlasteoske crkve proširuju se, dok se druge podižu iz osnova. One su bile skromnih dimenzija, kao i crkva Vavedenja u Prizrenu, koju je sagradio mladi kralj Marko, član dinastije Mrnjavčevića. Više umetničke domete od zidnog slikarstva u tim hramovima dosežu ikone Bogorodice Pelagonijske iz Dečana i Prizrena.

Graditeljstvo i slikarstvo na Kosovu i Metohiji, kako je naveo Vojvodić, bili su uključeni i u stvaranje umetnosti tzv. moravskog perioda. U osnovi vizantijska po duhu, ona je najznačajnija ostvarenja iznerila u severnijim srpskim krajevima, ali se nagoveštaji pojeidnih njenih rešenja sreću i na Kosovu i Metohiji i pre 1350. (Sveti arhanđeli kod Prizrena, crkva u Ajnovcima, možda i sistem ukrasa oslikanih fasada u Peći itd.). Sasvim zreo, a osoben plod nove umetnosti predstavljala je novobrdska katedrala, namenajnea pravoslavnom kultu, a podignuta za vreme knzeza Lazara.

Na Kosovu i Metohiji sačuvalo se i nešto fresko-slikarstva iz vremena vlasti Brankovića, poput portreta Todora, rano preminulog sina Đurđa Brankovića, koji je naslikan u Gračanici oko 1428.

Nakon pada pod tursku vlast, umetničke aktivnosti gotovo u potpunosti su utihnule tokom dužeg vremena u čitavoj Srbiji, pa i na Kosovu i Metohiji.

(SEEcult.org)

  • 09.02.2018 | 10:00

    Ustvarjalni center Švicarija/MGLC, Grad Tivoli, Pod turnom 3, Ljubljana

    ŠVICARIJA: SKUPNOST, UMETNOST IN NARAVA - razstava (8.2.2018.-6.1.2019.)

     

    NIKA AUTOR

    STOJAN BATIČ

    DRAGICA ČADEŽ

    JURE DETELA

    META GRGUREVIČ

    FRANCE GRUDEN

    SERGEJ KAPUS

    JANEZ LENASSI

    KAREL PLEMENITAŠ

    KAREL PUTRIH

    DRAGO TRŠAR

    DUŠAN TRŠAR

    LUJO VODOPIVEC

    BILAL YILMAZ

    avtorica projekta, razstave: Yasmín Martín Vodopivec

    http://www.mglc-lj.si

    19.06.2018 | 10:00

    Cankarjev dom | Mestni muzej, Ljubljana

    SLOVENSKI IN EVROPSKI CANKAR - razstava (18.6.2018.-28.2.2019.) ob 100. obletnici smrti Ivana Cankarja

    https://www.cd-cc.si/sl/kultura/razstave/ivan-cankar-in-evropa

    12.07.2018 | 18:30

    Muzej moderne umetnosti - MoMA, 11 West 53 Street, New York, NY

    Izložba “Prema betonskoj utopiji: Arhitektura u Jugoslaviji, 1948-1980” (Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948-1980)

    Reprezentativna izložba jugoslovenske arhitekture u MoMA obuhvata više od 400 crteža, modela, fotografija i filmskih snimaka iz gradskih arhiva, privatnih i muzejskih kolekcija iz celog regiona. Izložba je prvo predstavljanje izuzetnih dela vodećih arhitekata socijalističke Jugoslavije američkoj i međunarodnoj javnosti.

    Izložba obuhvata radove najvažnijih jugoslovenskih arhitekata, među kojima su Bogdan Bogdanović (1922-2010), Juraj Neidhardt (1901-1979), Svetlana Kana Radević (1937–2000), Edvard Ravnikar (1907-1993), Vjenceslav Richter (1917-2002) i Milica Šterić (1914-1998).

    Izložba će biti otvorena do 13. januara 2019. godine, a obuhvata i prateći program

    *MoMa je otvoren svakog dana od 10.30 sati po lokalnom vremenu

    https://www.moma.org/calendar/exhibitions/3931

    21.09.2018 | 10:00

    Etnografski muzej u Beogradu, Studentski trg 13, Beograd

    Dan Etnografskog muzeja - 117 godina

    TO SMO MI - NARODNA ZANIMANJA U SRBIJI (Nazrni, pa se vrni) - izložba (20.9.-20.12.2018)

    autori izložbe: muzejski savetnici Dušica Živković, dr Miloš Matić, dr Marko Stojanović, Jelena Tešić-Vuletić

    https://etnografskimuzej.rs

    29.09.2018 | 10:00

    Galerija Matice srpske, Novi Sad

    PERCEPCIJE: ŽENA PO MERI DRUŠTVA? - izložba (28.9.2018.-6.1.2019.)

    ABIGAIL LANE, ANA BEŠLIĆ, ANTHEA HAMILTON, CAMILLA LØW, CELIA HEMPTON, CLARE STRAND, DANICA JOVANOVIĆ, ĐORĐE JOVANOVIĆ, ELIZABETH PRICE, GILLIAN WEARING,  HELEN CHADWICK, IVAN TABAKOVIĆ, KATARINA IVANOVIĆ, LAURA ALDRIDGE, LUBAINA HIMID, LJUBICA CUCA SOKIĆ, MADAME YEVONDE, MILAN KONJOVIĆ, MARKO ZAVIŠIĆ, NADEŽDA PETROVIĆ, PETAR DOBROVIĆ, RACHEL WHITEREAD, SAVA PETROVIĆ, SARAH LUCAS, SAVA ŠUMANOVIĆ, TRACY EMIN, ZORA PETROVIĆ

    organizacija: British Coucnil i Galerija Matice srpske, Novi Sad

    https://www.britishcouncil.rs

    04.10.2018 | 11:00

    Umjetnički paviljon u Zagrebu, Trg Kralja Tomislava 22, Zagreb 

    VLAHO BUKOVAC I ALEXANDRE CABANEL - povijesni susret učenika i učitelja - izložba (3.10.2018-6.1.2019.)

    http://www.umjetnicki-paviljon.hr

    06.10.2018 | 10:00

    Kibla, Maribor

    Kibla portal, Valvasorjeva 40, Maribor

    OSEBNO / PERSONAL - mednarodna skupinska razstava (5.10.-29.12.2018.)

    Jozef Suchoža (Slovaška), Nataša Prosenc Stearns (Slovenija/ZDA), Jože Slaček in Jiri Kočica (Slovenija), Jure Fingušt (Slovenija), Janez Kardelj (Slovenija), Maruša Šuštar (Slovenija), Tadej Vaukman (Slovenija), Maša Jazbec (Slovenija), Artists&Poor's (Slovenija), Radovan Kunić (Hrvaška), Boštjan Novak (Slovenija), Dragica Čadež (Slovenija), Anka Krašna (Slovenija), Selma Selman (BH/ZDA), Nikita Shalenny (Ukrajina/UA), Nataša Berk, Vlado Repnik, Simon Macuh, Petra Kapš (Slovenija), Tincuta Heinzel in Hillevi Munthe, kuratorici - Poskusi, napake, preizkušnje in napake: Attempts, Failures, Trials and Errors: Teresa Almeida (Portugalska / ZK / Švedska), Beam (Nizozemska), Shih Wei Chieh (Tajvan), Kate Sicchio (ZDA) & Camille Baker (Kanada / ZK), Renata Gaui (Brazilija / ZDA), Maria Paulina Gutiérrez (Kolumbija), Tincuta Heinzel (Romunija/Nemčija/ZK), Shary Kock (Nizozemska), Aline Martinez Santos (Brazilija/Nemčija), Afroditi Psarra (Grčija/ZDA), Annette Schmid & Veerle Pennock (Nemčija/Nizozemska), Zoran Popovici (Romunija), Natacha Roussel (Francija/Belgija), Vitalii Shupliak (Ukrajina/Poljska), Giulia Tomasello (Italija/ZK), Pauline Vierne (Francija/Nemčija), ZEST Collective (Romunija), Ebru Kurbak (Turčija/Avstrija), Mili John Tharakan (Indija/ZK), Rebecca Stewart (ZDA/ZK)

    http://www.kibla.org

    13.10.2018 | 10:00

    Muzej savremene umetnosti Vojvodine, Dunavska 37, Novi Sad

    ILIJA ŠOŠKIĆ: AKCIONE FORME - retrospektivna izložba (12.10.-24.12.2018.)

    kustosi izložbe: Zoran Erić (Muzej savremene umetnosti Beograd) i Nebojša Milenković (Muzej savremene umetnosti Vojvodine)

    organizacija: Muzej savremene umetnosti Beograd i Muzej savremene umetnosti Vojvodine

    http://www.msuv.org

    14.10.2018 | 10:00

    Muzej savremene umetnosti Beograd

    ILIJA ŠOŠKIĆ: AKCIONE FORME - retrospektivna izložba (13.10.-24.12.2018.)

    kustosi izložbe: Zoran Erić (Muzej savremene umetnosti Beograd) i Nebojša Milenković (Muzej savremene umetnosti Vojvodine)

    organizacija: Muzej savremene umetnosti Beograd i Muzej savremene umetnosti Vojvodine

    http://www.msub.org.rs

    16.10.2018 | 10:00

    Muzej Paje Jovanovića, Kralja Milana 21/IV, Beograd

    POGLED IZBLIZA. ATELJE PAJE JOVANOVIĆA - izložba (15.10.2018.-26.1.2019.) povodom 115 godina od osnivanja Muzeja grada Beograda

    autor izložbe: Isidora Savić, kustoskinja Muzeja grada Beograda

    http://www.mgb.org.rs

Video
10.12.2018 | 17:42

VOĐENJE: Dan vredan veka - 1. decembar 1918.

Autorsko vođenje kroz izložbu Muzeja Jugoslavije Dan vredan veka - 1.